του Γιώργου Καζολέα, Δικηγόρου
Το άρθρο 17Α του περί Σχέσεων Γονέων και Τέκνων Νόμου (216/1990)
στην Κύπρο, εισάγοντας ρητά το δικαίωμα
προσωπικής επικοινωνίας του ανηλίκου με τους ανιόντες του (παππούδες και
γιαγιάδες), κατοχυρώνει έναν θεμελιώδη ψυχοκοινωνικό δεσμό.
Η νομοθετική αυτή επιλογή πηγάζει από την παραδοχή ότι η
επαφή με την ευρύτερη πατρική και μητρική οικογένεια συμβάλλει καθοριστικά στη
διαμόρφωση της προσωπικότητας και της ταυτότητας του παιδιού. Όπως σταθερά
δέχονται τα Κυπριακά Οικογενειακά Δικαστήρια, το άρθρο 17Α του Ν.216/90 καθιερώνει
το αυτοτελές δικαίωμα προσωπικής επικοινωνίας των ανιόντων με τα
ανήλικα εγγόνια τους και την άσκηση του δικαιώματος αυτού ρυθμίζει το
Δικαστήριο.
Ωστόσο, το δικαίωμα αυτό δεν είναι απόλυτο. Η παράγραφος (2)
του άρθρου θέτει έναν σαφή περιορισμό: Η επικοινωνία μπορεί να παρεμποδιστεί ή
να περιοριστεί αν συντρέχει «σοβαρός λόγος που έχει σχέση αποκλειστικά με τη
διασφάλιση του συμφέροντος του τέκνου».
Στο άρθρο 17 Α δεν υπάρχει ερμηνεία της
φράσης «σοβαρός λόγος». Σύμφωνα με τη νομολογία στην Κύπρο, ως
σοβαρός λόγος μπορεί να θεωρηθεί οποιοσδήποτε λόγος που θέτει σε κίνδυνο την
ψυχική υγεία ή σωματική ακεραιότητα του ανήλικου ή την εν γένει ανατροφή του.
Τα κυπριακά δικαστήρια σταθερά παραπέμπουν στον καθηγητή
Α.Σ. Γεωργιάδη και στο σύγγραμμα του «Οικογενειακό Δίκαιο», όπου
αναφέρονται τα εξής:
«Περαιτέρω, οι γονείς δεν έχουν το δικαίωμα να
εμποδίζουν την επικοινωνία του τέκνου τους με τους
απώτερους ανιόντες ή τους αδελφούς του, εκτός εάν υπάρχει σοβαρός
λόγος (αόριστη νομική έννοια), ενόψει και τους συμφέροντος του
παιδιού, όπως π.χ αν ο ανιών ή ο ενήλικος αδερφός του πάσχει από μεταδοτική
ασθένεια (ΑΚ1520 (2) εδ.α. Πρέπει να επισημανθεί ότι οι απώτεροι ανιόντες (παππούς
και γιαγιά) έχουν ίδιο και αυτοτελές δικαίωμα που πηγάζει ευθέως από τον νόμο,
ακόμη και σε περίπτωση θανάτου του ενός γονέα που είναι παιδί τους».
Η εξειδίκευση της αόριστης νομικής έννοιας του «σοβαρού
λόγου» γίνεται τόσο από τα Κυπριακά Οικογενειακά Δικαστήρια όσο και από την
Ελληνική νομολογία (αντίστοιχο άρθρο 1520 ΑΚ), περιπτωσιολογικά με κοινό πάντα
γνώμονα το υπέρτατο συμφέρον του παιδιού.
Τι Συνιστά «Σοβαρό Λόγο» για τον Περιορισμό ή τη Διακοπή της
Επικοινωνίας;
Η νομολογία έχει ξεκαθαρίσει ότι «σοβαρός λόγος» δεν
σημαίνει απλές οικογενειακές προστριβές, κακές σχέσεις μεταξύ γονέων και
παππούδων ή υποκειμενικές αντιπάθειες. Για να καμφθεί το δικαίωμα επικοινωνίας,
πρέπει να αποδειχθεί ότι η επαφή με τους παππούδες προκαλεί ή υπάρχει βάσιμη
πιθανότητα να προκαλέσει άμεση ψυχική, συναισθηματική ή σωματική βλάβη στο
παιδί.
Με βάση τις αποφάσεις των δικαστηρίων σε Κύπρο και Ελλάδα,
οι σοβαροί λόγοι ταξινομούνται στις εξής κύριες κατηγορίες:
1. Συμπεριφορές που τοξικοποιούν το περιβάλλον του παιδιού
(Συναισθηματική Κακοποίηση)
Υπονόμευση του γονικού ρόλου: Όταν οι παππούδες συστηματικά
επικρίνουν, μειώνουν ή κατηγορούν τους γονείς (ή τον έναν από τους δύο) μπροστά
στο παιδί. Η προσπάθεια αποξένωσης του παιδιού από τον γονέα του θεωρείται λόγος
διακοπής της επικοινωνίας.
Μεταφορά της γονικής σύγκρουσης στο παιδί: Σε περιπτώσεις
διαζυγίου, αν οι παππούδες χρησιμοποιούν το παιδί ως «εργαλείο» για να
αντλήσουν πληροφορίες ή για να εκδικηθούν την άλλη πλευρά.
2. Ακαταλληλότητα της προσωπικότητας ή της κατάστασης των ανιόντων
Προβλήματα ψυχικής υγείας ή εθισμών: Αν ο παππούς ή η γιαγιά
πάσχει από σοβαρή, μη ρυθμισμένη ψυχική νόσο, ή παρουσιάζει προβλήματα
αλκοολισμού/χρήσης ουσιών, γεγονός που καθιστά το περιβάλλον επικίνδυνο για την
ασφάλεια του παιδιού.
Βίαιη ή κακοποιητική συμπεριφορά: Ύπαρξη ιστορικού
σωματικής, λεκτικής ή ψυχολογικής βίας, ή ακόμα και η εφαρμογή αναχρονιστικών
και σκληρών μεθόδων τιμωρίας/πειθαρχίας κατά τη διάρκεια της επικοινωνίας.
3. Η αρνητική στάση και η επιθυμία του ίδιου του τέκνου
Όταν το παιδί έχει πλέον την κατάλληλη ηλικία και ωριμότητα
(συνήθως άνω των 10-12 ετών, αν και εξετάζεται κατά περίπτωση) και εκφράζει ρητή,
σταθερή και δικαιολογημένη άρνηση να δει τους παππούδες του. Τα δικαστήρια,
δίνοντας έμφαση στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού, (πρέπει
να) ακούνε τη γνώμη του τέκνου. Αν η άρνηση δεν είναι προϊόν καθοδήγησης από
τους γονείς, γίνεται σεβαστή.
4. Πλήρης αποξένωση και έλλειψη πρότερου δεσμού
Αν δεν υπήρξε ποτέ καμία σχέση μεταξύ παππούδων και εγγονιού
(π.χ. λόγω πολυετούς απουσίας στο εξωτερικό ή πλήρους αδιαφορίας από τη γέννησή
του) και η ξαφνική επιβολή επικοινωνίας σε ένα παιδί σε προχωρημένη ηλικία
προκαλεί στο παιδί έντονο στρες και αρνητικά συναισθήματα φόβου προς τους
«ξένους» γι' αυτό ανιόντες.
Συμπεράσματα
Οι κακές σχέσεις μεταξύ των γονέων και των παππούδων δεν
συνιστούν από μόνες τους σοβαρό λόγο για την απαγόρευση της επικοινωνίας. Τα δικαστήρια τονίζουν ότι η έχθρα μεταξύ των ενηλίκων δεν
πρέπει να στερεί από το παιδί τη συναναστροφή με τον παππού και τη γιαγιά του.
Για να αποτελέσει η οικογενειακή αντιπαλότητα «σοβαρό λόγο»,
πρέπει η έντασή της να είναι τέτοια που να μετακυλίεται άμεσα στο παιδί,
προκαλώντας του έντονες ψυχοσωματικές αντιδράσεις.
Όταν το Δικαστήριο καλείται να αποφασίσει με βάση το άρθρο
17Α(3), λόγω της σοβαρότητας του μέτρου της πλήρους αποκοπής της επικοινωνίας
στο οποίο στοχεύει ο Καθ’ ου γονέας ή οι Καθ’ ων η Αίτηση γονείς , εφαρμοστέα είναι
η αρχή της αναλογικότητας.
Η πλήρης στέρηση του δικαιώματος επικοινωνίας θα πρέπει να αποτελεί
το έσχατο μέσο και διατάσσεται μόνο όταν οποιαδήποτε άλλη λύση θέτει σε άμεσο
κίνδυνο την ψυχική ή σωματική υγεία του ανηλίκου.
Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα. Για νομική συμβουλή επικοινωνήστε μαζί μας στο τηλ. +357 22507666 και στο email: giorgos.kazoleas@gmail.com
Σχόλια